Wprowadzenie: Religijność między idealizacją a patologizacją (Henryk Machoń)
11
I. Religia – współczesny megatrend? 11
II. Droga ku interdyscyplinarności 13
III. Wielowymiarowe wychowanie religijne 14
IV. Ezoteryzm a chrześcijaństwo 16
V. Psychologia religii w perspektywie teoretyczno-empirycznej 17
Wstęp: Jaki cel stawia sobie psychologia religii? 25
Psychologia religii – psychologizm – psychologia pastoralna 26
Co jest religijne a co duchowe? 29
Różnorodność religijności wyjaśnianej w "koherentnym eklektyzmie” 31
Psychologia religii jako nauka o układzie nerwowym i jako "neuroteologia”? 32
Część pierwsza
RELIGIJNOŚĆ JAKO ELEMENT OSOBOWOŚCI
JEJ PRZEWAŻAJĄCE CZYNNIKI INTRAPSYCHICZNE
Różnorodność form religijności – badania kwestionariuszami wielowymiarowymi 37
Religijność: wewnętrzna czy zewnętrzna? 37
Religijność ujęta wielowymiarowo jako zgodność z prawdami wiary, praktyka wiary,
doświadczenie wiary, wiedza na temat wiary i konsekwencje płynące z wiary? 40
ROZDZIAŁ 1
Religijność w różnorodności motywów wewnętrznych 43
SEKCJA 1:
Motywy – ile i jakie? Dyskusja historyczno-systematyczna 47
I. Religijność – szukanie ochrony? 47
Stanowisko teorii instynktów Iwana P. Pawłowa 47
II. Religijność – nadzieja na nieśmiertelność? 49
Stanowisko Bronisława Malinowskiego oraz teorii opanowywania trwogi 49
III. Religijność – natręctwo i regresyjne pragnienie ochrony? 52
Psychoanalityczna koncepcja Sigmunda Freuda 52
1. Religijność jako natręctwo i wina 53
Kompleks Edypa, poczucie winy, zwierzę totemiczne, idea Boga-Ojca 54
2. Religijność jako regresyjne pragnienie ochrony ze strony wszechmocnego ojca? 56
Ocena hipotezy o nerwicy natręctw 59
Ocena hipotezy o regresji i hipotezy o spełnieniu pragnień 61
IV. Religijność – problem poczucia własnej wartości? 63
Podejście teorii relacji z obiektem 63
V. Religijność – z potrzeby bliskości i bezpieczeństwa? 66
Podejście teorii przywiązania 66
Ocena podejścia teorii przywiązania 68
VI. Religijność – gotowość do interpretacji motywowanych ciekawością,
kontrolą i wartością samego siebie? 69
Podejście teorii atrybucji 69
Ocena podejścia teorii atrybucji 71
VII. Religijność – zakorzeniona w pragnieniach, wartościach i w pytaniu o sens? 72
Podejście wyrosłe z koncepcji wielości motywów Gordona W. Allporta 72
SEKCJA 2:
Motywy decydujące o rozwinięciu się różnych przejawów religijności 75
Koncepcja heurystyczna 75
I. Między sumiennością a skrupulatnością 77
Gotowość do samokontroli moralnej 77
Sumienność – przy jakim udziale lęku? 81
Perfekcjonizm z komponentem religijnym 83
Zaburzenia obsesyjno-kompulsyjne w formie religijnej czy też z komponentem
religijnym? 85
II. Optymizm magiczny czy "religia okopu”? 89
Dążenie do kontroli zewnętrznej ważnych zdarzeń życiowych oraz do radzenia sobie
z sytuacjami trudnymi 89
Czym jest dążenie do kontroli? 90
Magia – kontrola za pomocą sił działających w dużym stopniu automatycznie 93
Modlitwa prośby – między pasywnym oczekiwaniem kontroli zewnętrznej
i radzeniem sobie z sytuacjami trudnymi 98
"Religia okopu” 105
Co sprawia, że religijne strategie radzenia sobie z sytuacjami trudnymi
działają korzystnie? 106
Radzenie sobie z ciężką chorobą fizyczną 110
Radzenie sobie z lękiem 112
"Siła Większa od nas samych” w programie Anonimowych Alkoholików 114
Ekstatyczne poczucie bezpieczeństwa 116
Radzenie sobie ze stratą w procesie żałoby 118
III. Pozaspołeczne źródło pozytywnej bliskości emocjonalnej? 122
Dążenie do poczucia pozytywnej wartości własnej? 122
Czym jest dążenie do poczucia pozytywnej wartości własnej? 122
Kiedy religijność działa jako środek podtrzymania własnej wartości, a kiedy nie? 124
Poczucie własnej wartości i obraz Boga oddziałują na siebie 130
Jak problematyczne dążenie do doświadczenia własnej wartości
może wpływać na religijność? 133
Nadmiernie silne pragnienie bliskości – ekstatyczna miłość Boga 133
Potrzeba uznania jako narcystyczne przekonanie o byciu wybranym 135
Potrzeba uznania jako duma wynikająca z dokonań i z cnoty 138
Fanatyzm oraz "przewartościowana idea” jako potwierdzenie własnej wartości? 138
IV. Wielbienie ponad obowiązkiem i wyrachowaniem? 140
Gotowość do dziękowania i uwielbienia 140
Wdzięczność 142
Uwielbienie 144
V. Czy wiara czyni współczującym a współczucie wierzącym? 146
Gotowość do wrażliwości prospołecznej i zachowań prospołecznych 146
Zachowania prospołeczne 147
Czy religijność sprzyja wrażliwości prospołecznej i zachowaniom prospołecznym? 149
W jaki sposób religijność może sprzyjać zachowaniom prospołecznym? 151
Co ogranicza lub uniemożliwia wpływ religijności? 155
Uprzedzenia "religijne” a przemoc: czy religijność sprzyja zachowaniom
antyspołecznym? 157
Wrogość w stosunku do obcych – uprzedzenia o charakterze etnicznym
i rasistowskim? 157
Przemoc "religijna” – święta wojna? 160
VI. Religijność określana jedynie przez emocje czy także przez poznanie? 165
Zainteresowanie światopoglądem naukowym i logiczną koherencją 165
Poznanie światopoglądowe jako ciekawość i myślenie problemowe 167
Pragnienie koherencji logicznej: światopoglądowe badanie rzeczywistości 168
Do jakiego stopnia przekonania religijne określane są przez poznanie? 170
Autorytarne, emocjonalistyczne i intuicjonistyczne pojmowanie wiary 172
Wyraźne stany pewności – refl eksyjnie czy bezrefl eksyjnie? 173
Dogmatyzm – fundamentalizm 176
Dogmatyzm 176
Fundamentalizm 180
BLOK ROZSZERZAJĄCY 1:
Obrazy Boga – pojęcia Boga 184
Odbicia różnorodności myślenia religijnego i przeżyć religijnych 184
Wpływy kultury religijnej i nauczania religijnego 185
Wpływy rodzinne i intrapsychiczne 186
BLOK ROZSZERZAJĄCY 2:
Jak rozwija się religijność 195
Co wiemy na temat rozwoju religijnego? 195
Stanowiska wyjaśniające 199
ROZDZIAŁ 2
Religijność w wielości form zrównoważonych i zaburzonych emocji 205
Z historii badań: W. James – R. Otto – R. Stark – A. Greeley 205
I. Co przesądza o religijnym charakterze uczuć religijnych? 209
Przekonania religijne – czyste "over-beliefs”? 212
II. Jakie techniki psychologiczne sprzyjają przeżyciom religijnym? 213
Ze strony komponentu poznawczego: jak przekonania religijne
i symbole mogą pobudzać przeżycie? 214
Jak przeżycie religijne jest aktywowane przez swój komponent uczuciowy,
komponent ekspresji i komponent neurofi zjologiczny? 218
Postawa ciała, gesty, muzyka: zakres komponentu ekspresji
i komponentu motywacyjnego 221
Kontrolowanie oddechu, post, halucynogeny: zakres komponentu
neurofi zjologicznego 222
III. Ekstaza: stan wyjątkowy czy zaburzenie psychiczne 225
Ekstaza w kontekście psychoz 226
Ekstaza w kontekście konfl iktów emocjonalnych 227
Ekstaza jako niepatologiczny stan wyjątkowy 229
IV. Religijność w poważnych pod względem klinicznym stanach depresji 229
V. Urojenia religijne chorujących na schizofrenię jako próba radzenia sobie
z trudnościami 231
ROZDZIAŁ 3
Religijność w różnorodności odmiennych stanów świadomości 235
Dwie podstawowe zmiany świadomości ja 235
I. Doświadczenia objawienia i doświadczenia opętania 237
Doświadczenia objawienia, wizje i czynności przy udziale medium 237
Wizje i głosy 239
Grupa 1: wizje i głosy – spontanicznie i emocjonalnie 241
Grupa 2: wizje i głosy – wywołane przez samego siebie i kompleksowe 243
Pewna szczególna forma: doświadczenia z pogranicza śmierci 247
Czynności automatyczne, czynności przy udziale medium (spirytyzm) 248
Glosolalia – rodzaj mówienia automatycznego? 250
Doświadczenia opętania 252
Wystąpienie opętania w ramach zaburzenia psychicznego 253
Stygmatyzacja 256
II. Mistyczne przeżycia zjednoczenia 257
Wspólny rdzeń przeżyć mistycznych 260
Różnorodność przeżyć mistycznych 269
ROZDZIAŁ 4
Religijność a dobrostan subiektywny 275
I. Czy religijność wpływa niekorzystnie na dobrostan subiektywny? 276
II. Czy religijność wpływa korzystnie na dobrostan subiektywny? 277
Czy religijność wzmacnia zadowolenie z życia i poczucie bycia szczęśliwym? 280
III. Czy dobrostan subiektywny lub jego brak wpływa w określony
sposób na religijność 283
Część druga
RELIGIJNOŚĆ W OBSZARZE ODDZIAŁYWANIA WPŁYWÓW SPOŁECZNYCH
WARUNKI PSYCHOSPOŁECZNE I WZAJEMNE ODDZIAŁYWANIA
ROZDZIAŁ 5
Religijność w obszarze napięcia między socjalizacją a samowychowaniem 289
I. Społeczne procesy uczenia się 292
Uczenie się przez modelowanie (uczenie się przez obserwację 292
Uczenie się przez instruowanie 293
Uczenie się przez wzmocnienie społeczne i przez potwierdzenie społeczne 294
II. Indywidualne procesy uczenia się 296
Uczenie się przez zrozumienie (wgląd) 297
Uczenie się przez samowzmocnienie 297
Uczenie się przez własną aktywność 297
ROZDZIAŁ 6
Udział w życiu grupy religijnej: wzbogacenie czy ryzyko? 299
I. Dyskusja na temat "kultów destruktywnych” 299
Wzbogacenie czy ryzyko? 301
Dlaczego ludzie wstępują do grup religijnych? 304
II. Propagowanie informacji i rekrutacja 305
Jakich potrzeb i motywów się dotyka? 305
III. Grupa 307
Klimat, który daje oparcie czy uzależnia? 307
IV. "Mistrz” 309
Relacja, która rozjaśnia czy ubezwłasnowolnia? 309
V. Szkolenie (formacja) 312
Wpływ pobudzający czy narzucający nową tożsamość? 312
Pomocne towarzyszenie 315
Suplement 317
Czy przeżycia religijne są zakorzenione w archetypach nieświadomości zbiorowej? 317
Wykaz literatury 323
Spis tabel i rycin 359
Spis opisu przypadków 361
Indeks osobowy 363
Indeks rzeczowy 375