Wstęp ..... 11
Kalendarium wydarzeń w starożytności na Bliskim Wschodzie ..... 21
Andrzej Ćwiek
RELIGIA EGIPTU
1. Wprowadzenie ..... 27
1.1. Charakter cywilizacji starożytnego Egiptu ..... 27
1.2. Geografia i warunki naturalne ..... 29
1.3. Historia ..... 33
1.4. Język i pismo ..... 34
1.5. Architektura i sztuka ..... 37
2. Religia w kulturze starożytnego Egiptu ..... 40
3. Religia w historii starożytnego Egiptu ..... 44
4. Pojęcie i formy bóstwa ..... 60
5. Kosmogonia ..... 65
5.1. Heliopolis ..... 66
5.2. Hermopolis ..... 68
5.3. Memfis ..... 71
5.4. Teby ..... 73
5.5. Podsumowanie ..... 74
6. Kosmologia ..... 75
6.1. Struktura świata ..... 75
6.2. Ra ..... 76
6.3. Maat ..... 80
7. Ideologia władzy królewskiej ..... 83
8. Antropologia i eschatologia ..... 95
Literatura ..... 102
Arkadiusz Sołtysiak
RELIGIE MEZOPOTAMII
1. Wprowadzenie ..... 111
2. Historia badań ..... 115
3. Cywilizacja mezopotamska ..... 119
4. Pradzieje ..... 121
5. Religie Sumerów i Akadów: III tysiąclecie p.n.e ..... 123
6. Religie Amorytów i Kasytów: II tysiąclecie p.n.e ..... 141
7. Religie Babilonii i Asyrii: I tysiąclecie p.n.e ..... 158
8. Okres schyłkowy ..... 167
9. Wokół Mezopotamii ..... 170
Literatura ..... 172
Piotr Taracha
RELIGIE ANATOLII HETYCKIEJ
1. Wprowadzenie ..... 177
2. Okres kolonii asyryjskich ..... 180
2.1. Bóstwa czczone w Kanesz w świetle tabliczek kappadockich ..... 181
2.2. Ikonografia bóstw kappadockich ..... 184
3. Czasy państwa hetyckiego ..... 185
3.1. Okres starohetycki ..... 186
3.1.1. Panteon stolicy i państwa ..... 188
3.1.2. Wierzenia lokalne ..... 196
3.1.3. Kult ..... 202
3.1.4. Magia i narodziny mitów ..... 212
3.2. Okres imperium hetyckiego ..... 217
3.2.1. Panteon państwowy ..... 220
3.2.2. Panteon dynastyczny ..... 225
3.2.3. Panteony lokalne w Anatolii środkowej i północnej ..... 226
3.2.4. Wierzenia luwijskie ..... 232
3.2.5. Bogowie Hurytów anatolijskich ..... 240
3.2.6. Kult ..... 245
3.2.7. Magia i mitologia ..... 252
Literatura ..... 257
Andrzej Mrozek
RELIGIE PALESTYNY, SYRII I ARABII
1. Wprowadzenie ..... 261
2. Wierzenia religijne od końca paleolitu do III tysiąclecia p.n.e ..... 263
3. Religie II tysiąclecia p.n.e ..... 271
3.1. Wierzenia Amorytów ..... 271
3.2. Religia kananejska ..... 275
3.3. Religia Ugarytu ..... 281
3.4. Religia Hurytów ..... 287
4. Religie I tysiąclecia p.n.e ..... 289
4.1. Religia Fenicjan ..... 289
4.2. Religia Aramejczyków ..... 294
4.3. Religia Filistynów ..... 300
4.4. Religie Edomu, Moabu i Ammanu ..... 302
4.5. Religie staroarabskie ..... 304
4.6. Religia Nabatejczyków ..... 310
Literatura ..... 312
Krzysztof Jakubiak
RELIGIA IRANU
1. Wprowadzenie ..... 313
2. U zarania dziejów religii Irańczyków ..... 314
3. Reforma Zaratusztry oraz jej konsekwencje ..... 319
4. Religia w dobie panowania dynastii Achemenidów ..... 326
5. Religia mazdajska w czasach kryzysu ..... 334
6. Sytuacja religii mazdajskiej w okresie późnej starożytności ..... 340
Literatura ..... 354
Krzysztof Pilarczyk
RELIGIA IZRAELA
1. Wprowadzenie ..... 357
2. Charakterystyka konstytutywnych źródeł judaizmu ..... 360
1.1. Biblia judaizmu ..... 360
1.2. Talmud ..... 373
3. Okres formacyjny religii starożytnego Izraela ..... 377
3.1. Religia patriarchów ..... 377
3.2. Religia okresu wyjścia i zasiedlenia Kanaanu ..... 381
3.3. Religia państw dwunastu pokoleń ..... 390
4. Okres kształtowania się judaizmu ..... 407
5. Polaryzacja judaizmu od IV wieku p.n.e. do I wieku n.e ..... 412
6. Kryzys religijny związany ze zniszczeniem świątyni
jerozolimskiej i rabinizacja judaizmu (70 n.e-V w. n.e.) ..... 423
Literatura ..... 441
Arkadiusz Baron, Henryk Pietras
CHRZEŚCIJAŃSTWO
1. Początki chrześcijaństwa ..... 447
1.1. Czasy Jezusa ..... 447
1.2. Czasy pierwszych uczniów i rozwój wspólnot poapostolskich ..... 449
1.3. Struktura i rozwój pierwotnego chrześcijaństwa
oraz jego
novum w podejściu do religii ..... 451
1.4. Relacja chrześcijaństwa do świata i religii ..... 455
1.5. Znaki tożsamości chrześcijańskiej Kościoła pierwotnego ..... 457
1.6. Jeden Bóg i Chrystus, ale różnie pojmowany,
czyli problemy teologiczne pierwszych chrześcijan ..... 463
2. Ekspansja chrześcijaństwa na Bliskim Wschodzie i jego zróżnicowanie liturgiczne ..... 465
2.1. Wprowadzenie ..... 465
2.2. Iliria i Konstantynopol w Tracji ..... 466
2.3. Azja Mniejsza i Pont ..... 468
2.4. Syro-Palestyna ..... 469
2.5. Arabia, Armenia, Persja ..... 472
2.6. Egipt ..... 474
3. Życie i problemy Kościołów na Bliskim Wschodzie
do czasów konstantyńskich ..... 476
3.1. Prześladowania i męczennicy ..... 476
3.2. Początki monastycyzmu ..... 478
3.3. Główne problemy wewnętrzne Kościołów na Bliskim Wschodzie ..... 481
4. Przełom konstantyński ..... 485
4.1. Legalizacja chrześcijaństwa na początku IV wieku ..... 485
4.2. Polityczne konsekwencje przełomu ..... 486
4.3. Społeczne konsekwencje przełomu ..... 487
4.4. Religijne konsekwencje przełomu ..... 490
5. Początki i rozwój teologii ..... 492
5.1. Teologia judeochrześcijańska ..... 492
5.2. Szkoła aleksandryjska ..... 494
5.3. Ojcowie Kapadoccy - od teologii do antropologii,
od egzegezy do mistyki ..... 497
5.4. Szkoła antiocheńska ..... 499
6. Wielkie spory teologiczne od IV do VI wieku ..... 504
6.1. Rozwój kontrowersji ariańskiej po 325 roku ..... 504
6.2. Spory orygenesowskie do Soboru w Konstantynopolu w 553 roku ..... 508
6.3. Kryzys nestoriański ..... 511
6.4. Chrystologia pomiędzy dyofizytyzmem i monofizytyzmem ..... 513
7. Kościoły monofizyckie na Wschodzie ..... 515
Literatura ..... 517
Wincenty Myszor
GNOSTYCYZM, MANICHEIZM I MANDAIZM
1. Gnostycyzm ..... 523
1.1. Istota gnostycyzmu ..... 524
1.2. Geneza gnostycyzmu ..... 524
1.3. Źródła do poznania gnostycyzmu ..... 526
1.4. Podstawy religijnego światopoglądu starożytnych gnostyków ..... 533
1.5. Gnostycyzm fazy wielkich systemów ..... 536
1.5.1. Walentyn i walentynianie ..... 537
1.5.2. Barbelognostycy ..... 541
1.6. Gnostycka etyka ..... 544
1.7. Życie społeczne i kultowe ..... 546
2. Manicheizm ..... 549
2.1. Źródła dla poznania starożytnego manicheizmu ..... 550
2.2. System religijny ..... 552
2.3. Etyka ..... 553
2.4. Organizacja gmin i liturgia ..... 554
3. Mandaizm ..... 556
3.1. Źródła mandajskie ..... 557
3.2. Mandajska doktryna i mitologia ..... 557
3.3. Organizacja i kult religijny u mandajczyków ..... 558
Literatura ..... 560
BIOGRAMY AUTORÓW I REDAKTORÓW ..... 565
