Wstęp ..... ..... 5
Część pierwsza
kształtowanie się i rozwój Cesarstwa
średniowiecznego: wydarzenia
Rozdział pierwszy
Bizancjum w fazie obronnej ..... Stabilizacja granic
(od VII wieku do po łowy wieku IX)
(Jean-Claude Cheynet) ..... 9
Postępy muzułmanów ..... 9
Niepowodzenie kontrofensywnych działań bizantyńskich ..... 9
Zniszczyć Cesarstwo ..... 13
Chwilowe odnowienie Cesarstwa (677-692) ..... 15
Zagrożenie ostateczną klęską (692-717) ..... 17
Utrata Afryki ..... 17
Przygotowanie drugiego oblężenia Konstantynopola ..... 19
Konsolidacja za czasów dynastii izauryjskiej (717-780) ..... 20
W poszukiwaniu równowagi ..... 24
Nowy kryzys władzy cesarskiej ..... 24
Drugi okres ikonoklazmu ..... 26
Sukcesy Michała III ..... 29
Rozdział drugi
Ekspansja bizanty ńska za czas ów dynastii macedo ńskiej
(867-1057) (Jean-Claude Cheynet) ..... 33
Ustanowienie dynastii macedońskiej ..... 33
Polityka zagraniczna Leona VI ..... 37
Ponowny konflikt z Bułgarami ..... 39
Sukcesy w walce przeciw muzułmanom ..... 40
Przejęcie władzy przez Konstantyna VII ..... 42
Triumf na Wschodzie ..... 43
Bazyli II, ekspansja na Zachodzie i obrona Wschodu ..... 47
Następcy Bazylego ..... 51
Rozdział trzeci
Bizancjum pomi ędzy Turkami a krzy żowcami (1057-1204)
(Jean-Claude Cheynet) ..... 57
Niepokoje wewnętrzne ..... 57
Cesarstwo zagrożone z każdej strony ..... 61
Objęcie władzy przez Aleksego Komnena ..... 64
Wstrząs wywołany wyprawami krzyżowymi ..... 68
Panowanie Jana II ..... 72
Ambicje Manuela Komnena ..... 74
Szybkie osłabienie państwa za czasów dynastii Angelosów ..... 78
Czwarta krucjata ..... 81
Część druga
Instytucje Cesarstwa
Rozdział czwarty
Cesarz i pałac (Jean-Claude Cheynet) ..... 87
Cesarz i jego rodzina ..... 87
Wybór cesarza ..... 87
Cesarzowe i porfirogenetki ..... 91
Kierowanie Cesarstwem ..... 93
Cesarska propaganda ..... 93
Dyplomacja bizantyńska ..... 95
Cesarski ceremoniał ..... 97
Wielki Pałac ..... 97
Tytuły cesarskie ..... 99
Nadawanie godności i urzędów ..... 99
"Roga” ..... 102
Handel godnościami i obowiązkami ..... 103
Dwór ..... 104
Eunuchowie ..... 106
Rozdział piąty
Instytucje Kościo ła bizanty ńskiego
(Marie-Hélene Congourdeau i Bernadette Martin-Hisard) ..... 109
Patriarchat ..... 110
Zasięg patriarchatu (VII-XII wiek) ..... 110
Dekret Leona III ..... 110
Taxis w latach 901-905 ..... 111
Przemiany z okresu X-XII wieku ..... 112
Patriarchat a Kościoły narodowe ..... 113
Patriarcha ..... 114
Tytulatura ..... 114
Wybór ..... 115
Pochodzenie patriarchów ..... 116
Funkcje patriarchów ..... 117
Patriarcha i cesarz ..... 117
Harmonijna współpraca czy rywalizacja? ..... 118
Władza cesarza w Kościele ..... 119
Administracja patriarsza ..... 120
Siedziba patriarchatu ..... 120
Duchowieństwo patriarchatu ..... 121
Archontowie patriarchatu ..... 121
Zarządzanie sprawami Kościoła ..... 124
Główne organy ..... 124
Synod stały ..... 124
Kancelaria patriarchalna i synodalna ..... 125
Trudna równowaga władzy ..... 125
Normy bizantyńskiego prawosławia ..... 127
Ostatnie sobory powszechne ..... 127
Nomokanon ..... 128
Synodikon Ortodoksji ..... 130
Obrządek kościoła Hagia Sophia ..... 132
Patriarchat Konstantynopola w Kościele powszechnym ..... 132
Zanikanie patriarchatów wschodnich ..... 133
Rzym i Konstantynopol ..... 134
Motywy rozłamu ..... 134
Etapy zrywania więzi między Kościołami ..... 135
Organizacja duchowieństwa ..... 137
Kariera kościelna ..... 137
Biskup ..... 138
Kaznodziejstwo ..... 140
Mniejszości nieortodoksyjne ..... 141
Monofizyci ..... 141
Ruchy sekciarskie ..... 143
Żydzi ..... 144
Muzułmanie ..... 146
Rozdział szósty
Administracja cesarska (Jean-Claude Cheynet) ..... 149
Skarbowość ..... 149
Zasady ..... 149
Główne podatki ..... 152
Demosion, czyli podstawowy podatek gruntowy ..... 152
Kapnikon, czyli podymne ..... 153
Synone (lub coemptio) ..... 153
Podatki uzupełniające ..... 154
Ciężar podatków ..... 155
Wyłączenia podatkowe ..... 156
Ewolucja w XI i XII wieku ..... 157
Gospodarcze koszty funkcjonowania państwa ..... 160
Tworzenie prawa ..... 161
Kodeksy ..... 161
Ekloge ..... 161
Bazyliki ..... 162
Nowele ..... 163
Kształcenie prawników ..... 163
Administracja centralna ..... 164
Doradcy cesarza ..... 164
Rekrutacja i wynagradzanie urzędników ..... 165
Główne służby państwowe ..... 167
Kancelaria ..... 167
Finanse ..... 167
Instytucje dobroczynne ..... 169
Dromos ..... 170
Sprawiedliwość ..... 170
Rozwój administracji za panowania Komnenów ..... 171
Administracja prowincjalna ..... 172
Temy ..... 172
Rozwój temów ..... 173
Rozdział siódmy
Armia i marynarka (Jean-Claude Cheynet) ..... 177
Themata i tagmata ..... 177
Pozorna reforma temów ..... 177
Organizacja i rekrutacja armii temowej ..... 180
Utworzenie marynarki wojennej ..... 181
Tworzenie nowej armii polowej ..... 182
Ewolucja marynarki wojennej ..... 187
Rola cudzoziemców ..... 188
Stan osobowy ..... 190
Armia zaawansowana technicznie ..... 193
Finansowanie armii i opłacanie żołnierzy ..... 195
Sprawa ziem wojskowych ..... 195
Przemiany w X i XI wieku: fiskalizacja stratei ..... 197
Rozwój pronoia ..... 198
Żołnierze jako grupa uprzywilejowana? ..... 199
Powody, dla których armia prowadzi walkę ..... 201
Podsumowanie ..... 202
Rozdział ósmy
Klasy kieruj ące Cesarstwem (Jean-Claude Cheynet) ..... 205
Odnowienie wyższej arystokracji ..... 206
Kadry wojskowe od VII do IX wieku ..... 206
Ewolucja pod panowaniem ostatnich Macedończyków ..... 209
Dochodzenie Komnenów na szczyty ..... 211
Czy arystokracja stanowiła otwartą grupę? ..... 213
Środki wpływów ..... 214
Tworzenie się klanów rodzinnych ..... 214
Miejsce kobiet ..... 216
Fortuny i ich dziedziczenie ..... 219
Klientela arystokracji ..... 222
Czy w Bizancjum istniały prywatne armie? ..... 224
Powstania ..... 225
Dążenie do zawładnięcia tronem ..... 225
Ruchy separatystyczne ..... 228
Separatyzm etniczny ..... 229
Dysydenci greccy ..... 230
Część trzecia
Podstawy cywilizacji bizantyńskiej
Rozdział dziewiąty
Ludność i demografia (Jacques Lefort) ..... 235
Ludność ..... 235
Różnorodność zaludnienia ..... 235
Ruchy migracyjne ..... 236
Języki używane w Cesarstwie ..... 240
Cesarstwo jako czynnik jednoczący ..... 242
Polityka cesarzy ..... 244
Zagadnienia demograficzne ..... 247
Rozkład populacji ..... 247
Ewolucja demograficzna ..... 248
Wielkość populacji ..... 251
Rozdział dziesiąty
Gospodarka i spo łecze ństwo wsi (Jacques Lefort) ..... 253
Warunki produkcji rolnej ..... 253
Warunki geograficzne ..... 253
Narzędzia ..... 254
Społeczna organizacja produkcji ..... 255
Wieś i posiadłość, drobni właściciele i dzierżawcy ..... 255
Sposoby użytkowania wielkich posiadłości ..... 257
Gospodarka chłopska ..... 257
Formy spieniężania produkcji rolnej ..... 258
Produkty: uprawiane rośliny i hodowane bydło ..... 258
Techniki agrarne i produkcja ..... 261
Wykorzystywanie obszarów leżących odłogiem ..... 264
Czynniki wpływające na rozwój ..... 265
Wzrost demograficzny i zwiększenie popytu ..... 265
Skutki wzrostu liczby ludności od IX wieku ..... 265
Wzrost popytu od X wieku ..... 267
Poszerzenie powierzchni upraw i jego uwarunkowania ..... 267
Rola struktury wiejskiej ..... 269
Wioska jako habitat ..... 269
Gospodarcza funkcja wioski jako struktury społecznej ..... 270
Samorząd wiejski ..... 271
Gmina i państwo ..... 272
Wielkie posiadłości ziemskie na obszarach należących do wiosek ..... 272
Rola środowiska obszarniczego ..... 273
Wzrastający udział wielkich posiadłości ziemskich w gospodarce rolnej ..... 274
Wielcy posiadacze ..... 276
Zarządzanie wielkimi posiadłościami ..... 278
Księgowość wielkich posiadłości ..... 278
Zainteresowanie wielkich posiadaczy ziemskich agronomią ..... 279
Formy rozwoju ..... 279
Podział dochodów z ziemi ..... 280
Dochód wieśniaków ..... 280
Dochód wielkich posiadaczy ..... 280
Rzemiosło rolne ..... 281
Rozdział jedenasty
Konstantynopol a gospodarka miejska (Michel Kaplan) ..... 283
Rozwój miasta ..... 283
Ludność ..... 283
Organizacja miejskiej przestrzeni i pejzażu ..... 285
Od połowy VI do końca IX wieku ..... 285
Ponowny rozwój ..... 286
Dzielnice portowe ..... 288
Miasto stołeczne ..... 292
Stolica Cesarstwa ..... 292
Symboliczna i rzeczywista siedziba władzy politycznej ..... 292
Pałac ..... 293
Lud ..... 295
Instytucje Konstantynopola ..... 298
Eparcha ..... 298
Rejon Konstantynopola ..... 299
Święte miasto ..... 300
Kościół Konstantynopola ..... 300
Klasztory, fundacje miłosierdzia, bractwa ..... 301
Stolica relikwii ..... 303
Gospodarka ..... 304
Profesje ..... 304
Księga Eparchy ..... 304
Organizacja korporacji zawodowych ..... 305
Znaczenie gospodarcze i polityczne ..... 306
Społeczna struktura produkcji ..... 307
Profesje o dużej wartości dodanej ..... 307
Rzemiosło i drobny handel: sklepik ..... 308
Właściciele i najemcy ..... 309
Państwo i możnowładcy ..... 310
Wielki handel ..... 311
Finansowanie handlu ..... 311
Kupcy ..... 313
Dostawy dla stolicy ..... 314
Społeczeństwo Konstantynopola ..... 316
Dominująca rola arystokracji ..... 316
Pojawienie się "mieszczaństwa” ..... 317
Rzemiosło i jego pracownicy ..... 319
Rzemieślnicy: ich status społeczny ..... 319
Wolne zawody ..... 320
Kobiety ..... 320
Niewolnicy ..... 321
Osoby z marginesu społecznego ..... 322
Rozdział dwunasty
Pieniądz , finanse i handel (Cécile Morrisson) ..... 325
Organizacja bicia pieniądza ..... 326
Źródła zaopatrzenia w kruszce: zasoby pieniężne i kopalnie ..... 326
Cechy systemu monetarnego ..... 328
Organizacja bicia pieniądza ..... 330
Mennice ..... 330
Zapaść, opór i przystosowanie: mroczny okres
(koniec VII – połowa IX wieku) ..... 332
Zapaść i przystosowanie ..... 332
Ograniczona i częściowa produkcja ..... 332
Regionalna specyfika i wzrastająca autonomia prowincjalnych
warsztatów menniczych ..... 333
Regionalizacja i ograniczenie obiegu ..... 334
Przetrwanie sfery wymiany pieniężnej i jej ograniczenia ..... 336
Pierwsze odrodzenie monetarne: od Teofila do Konstantyna VII
(od połowy IX do X wieku) ..... 339
Zwiększona intensywność produkcji i obiegu pieniądza ..... 339
Kontekst podatkowy i budżetowy ..... 341
Ekspansja i związane z nią problemy (koniec X – początek XII wieku) ..... 342
"Ekspansja” w XI wieku ..... 342
Kryzys końca XI wieku ..... 345
Reforma Aleksego I Komnena i system hyperpyrona ..... 346
Monetaryzacja w epoce Manuela I a finanse Cesarstwa ..... 347
Bizant w handlu śródziemnomorskim ..... 348
Rozdział trzynasty
Życie religijne (Béatrice Caseau i Marie-Hélene Congourdeau) ..... 351
Ramy życia wiernych ..... 352
Rytm życia ..... 353
Chrzest ..... 353
Małżeństwo ..... 354
Pokuta ..... 357
Pochówek i życie pozagrobowe ..... 358
Kościół i społeczeństwo ..... 361
Kontrolowanie przemocy ..... 361
Zakazane praktyki ..... 363
Formy pobożności ..... 364
Życie liturgiczne ..... 364
Święci i ich kult ..... 368
Miejsce obrazów ..... 370
Krytyka obrazów ..... 373
Tendencja mistyczna: Symeon Nowy Teolog ..... 374
Monastycyzm ..... 375
Zakładanie monasteru ..... 375
Nowa geografia monastyczna ..... 377
Okres pierwszego rozkwitu w Bitynii ..... 377
Wzrost znaczenia Bałkanów ..... 378
Bogactwa klasztorów ..... 379
Poprawa zarządzania ..... 380
Rozdział czternasty
Nauczanie i kultura pisana (Bernard Flusin) ..... 383
Mroczne wieki ..... 384
Odnowa (koniec VIII – IX wiek) ..... 391
Focjusz, Aretas i ich epoka ..... 395
Panowanie Konstantyna VII Porfirogenety ..... 400
Apogeum: XI i XII wiek ..... 403
Rozdział piętnasty
Sztuka (Jean-Michel Spieser) ..... 415
Zjawiska ogólne ..... 416
Lata 650-886 ..... 416
Lata 886-1025 ..... 417
Lata 1025-1204 ..... 418
Główne dziedziny twórczości artystycznej ..... 419
Architektura ..... 419
Monumentalne malarstwo religijne i ikony ..... 425
Ikonoklazm ..... 425
Wiek X ..... 427
Wieki XI i XII ..... 430
Z pałacu do miasta i na wieś: sztuka świecka, sztuka nieużytkowa,
przedmioty codziennego użytku ..... 433
Sztuka dworska ..... 433
Sztuka nieużytkowa ..... 435
Poza kontekstem dworu i miasta ..... 437
Część czwarta
Regiony Cesarstwa
Rozdział szesnasty
Anatolia i Wschód bizantyński (Bernadette Martin-Hisard) ..... 443
Od Wschodu do Anatolii (VII wiek – koniec IX wieku) ..... 445
Anatolia w stanie wojny ..... 446
Atakowana Anatolia (VII-VIII wiek) ..... 446
Rozwój administracyjny (VII wiek – początek IX wieku) ..... 448
Anatolia ustabilizowana (IX wiek) ..... 450
Nowa Anatolia ..... 453
Nowe słownictwo ..... 453
Ruralizacja a arystokracja ..... 456
Żywotność religijna ..... 458
Zróżnicowanie regionalne ..... 460
Anatolia i jej nowe granice (od końca IX do połowy XI wieku) ..... 462
Ekspansja Anatolii ..... 462
Wojny partyzanckie i kampanie w Anatolii w X wieku ..... 462
Arystokracja anatolijska ..... 465
Nowe terytoria wschodnie ..... 467
Druga ekspansja ..... 470
Anatolia i złudzenie pokoju ..... 472
Daleko od wojny ..... 472
Ekspansja ekonomiczna ..... 474
Stałość religijna ..... 476
Aspekty regionalne ..... 477
Podział Anatolii (od połowy XI wieku do 1204 roku) ..... 478
Utrata terenów w drugiej połowie XI wieku ..... 479
Postępy tureckie ..... 479
Arystokracja rozdarta między Konstantynopolem a Anatolią ..... 480
Opuszczanie Anatolii przez Bizantyńczyków ..... 481
Podział w XII wieku ..... 484
Wewnętrzne granice Anatolii ..... 485
Anatolia utracona: kraj Rum ..... 486
Anatolia ocalona i rozkwitająca ..... 487
Wyspy ..... 490
Rozdział siedemnasty
Bałkany (Jean-Claude Cheynet) ..... 493
Nowe struktury ..... 494
Wyludnienie i przybycie Słowian oraz Bułgarów ..... 494
Stosunki z Bułgarami ..... 496
Odzyskanie Tracji i Bałkanów południowych ..... 498
Ustanowienie temów ..... 499
Kwestia bułgarska ..... 501
Nawrócenie Bułgarów i jego stawka ..... 501
Ambicje Symeona z Bułgarii ..... 503
Podbój Bułgarii ..... 506
Bałkany bizantyńskie ..... 508
Administracyjna organizacja Bałkanów w latach 1018-1204 ..... 508
Nomadowie ..... 510
Bałkany jako ośrodek Cesarstwa w XII wieku ..... 511
Ekspansja gospodarcza ..... 513
Hellada i Peloponez ..... 514
Tesalonika i okolice ..... 515
Północna część Bałkanów ..... 517
Tracja ..... 518
Odnowa "narodowa” ..... 520
Rozdział osiemnasty
Italia bizantyńska (641-1071) (Jean-Marie Martin) ..... 525
Ziemie egzarchatu Rawenny (641-751) i Sycylia bizantyńska (641-902) ..... 526
Egzarchat Rawenny ..... 526
Sycylia ..... 531
Temy Longobardii i Kalabrii, katepanat Italii
(od końca IX wieku do 1071 roku) ..... 534
Obydwa temy ..... 534
Początek rekonstrukcji sieci osadnictwa ..... 537
Administracja ..... 540
Dwa różne społeczeństwa ..... 542
Podsumowanie ..... 547
Wnioski ogólne ..... 549
Wskazówki bibliograficzne ..... 553
Główne pomoce warsztatowe ..... 557
Słownik ..... 625
Cesarze konstantynopola ..... 633
Patriarchowie konstantynopola ..... 635
Indeks ..... 637
Spis map i tablic ..... 655
