WPROWADZENIE .....5
NIEBO
Dom Ojca
WSTĘP .....9
I. WIZJA NIEBA W TEKSTACH STAREGO TESTAMENTU .....15
1. "Ciemność” Szeolu .....17
2. Jasność niebios .....25
3. Jahwe źródłem prawdziwego szczęścia .....28
4. Bóg jest Bogiem żyjących .....32
a. Nadzieja na zmartwychwstanie .....34
b. Idea pośmiertnego sądu .....39
5. Wizja pośmiertnego szczęścia w kulturze grecko-rzymskiej .....42
a. Wizja wiecznej radości w Księdze Mądrości .....45
b. Wizja nieba w twórczości Filona z Aleksandrii .....47
6. Jaką naukę o niebie zastał Jezus? .....49
Podsumowanie .....51
II. CO NOWY TESTAMENT MÓWI NA TEMAT NIEBA? .....54
1. Niebo jest "byciem z Chrystusem” .....57
a. Mieszkańcy nieba będą równi aniołom .....58
b. Niebo jako stan niezmąconego szczęścia .....62
c. Zbawieni "nie pracują ani przędą” .....66
d. Czy niebo jest "zasługą” za dobre czyny? .....68
e. Radość zbawionych: "Ani oko nie widziało, ani ucho nie słyszało” .....70
2. Zmartwychwstanie na życie wieczne .....72
3. Niebo jako wieczna liturgia zbawionych .....79
a. List do Hebrajczyków .....80
b. Apokalipsa św. Jana .....82
Podsumowanie .....88
III. NOWE CZASY, NOWE PYTANIA I NOWE ROZWIĄZANIA .....90
1. Poszukiwania nowego obrazu nieba .....92
2. Niebiańska rekompensata za ziemskie braki .....95
3. Milenijne niebo, czyli rajska błogość przez tysiąc lat .....99
4. Niebo tylko dla duszy .....104
5. Wspólna radość duszy i ciała .....112
6. Rajska błogość .....119
Podsumowanie .....122
IV. PRAGNIENIE NIEBA W ŻYCIU CZŁOWIEKA .....125
1. Pragnienie rajskiego ogrodu .....128
2. Miejski obraz nieba .....135
3. Świątynia symbolem nieba .....143
4. Niebo miejscem światłości .....147
5. Niebo wieczną kontemplacją Boga .....155
6. Niebo wieczną miłością .....158
Podsumowanie .....163
V. "NOWSZE” NIEBO CZY "INNE” NIEBO? .....165
1. Wszechstronny człowiek odrodzenia .....167
a. Pragnienie nieśmiertelnej sławy .....168
b. Bogata indywidualność .....169
c. Niebo jako ogród rozkoszy .....171
d. Muzułmański ogród przyjemności .....175
e. Rajski ogród miłości .....179
f. "Kraina mlekiem i miodem płynąca” .....182
g. Konkluzja renesansowego modelu raju .....185
2. Ku teocentryzmowi nieba: propozycja reformacji i odpowiedź Kościoła .....188
a. Nauka reformatorów na temat nieba .....188
b. Niebo katolików .....194
Podsumowanie .....196
VI. "NOWOCZESNE” OBRAZY NIEBA .....198
1. Stary i "nowy” obraz nieba .....199
2. Niebo okresu oświecenia .....202
3. Model nieba czasu romantyzmu .....207
4. Pragnienie znalezienia nieba na ziemi .....212
5. Wyobrażenia nieba na przełomie wieków .....214
6. Czy może istnieć teologia bez nieba? .....219
7. Jaki jest mój model nieba? .....222
VII. CZŁOWIEK OD ZAWSZE PYTA O NIEBO .....227
1. Czy niebo istnieje? .....227
2. Specyficzność chrześcijańskiego modelu nieba .....228
3. Czy można powiedzieć, jakie jest niebo? .....238
4. Czy niebo jest naszą zasługą, czy darem? .....244
5. Czy niebo jest "posiadaniem” Boga, czy też radowaniem się z Nim? .....249
ZAKOŃCZENIE .....254
CZYŚCIEC
Czy jest i dla kogo?
WSTĘP .....259
I. SKĄD WZIĄŁ SIĘ CZYŚCIEC? .....268
1. Czy Biblia mówi o czyśćcu? .....270
a. Biblijny charakter chrześcijańskiej teologii .....271
b. Między wiecznym szczęściem a wiecznym potępieniem .....275
c. Milczące przyzwolenie .....285
2. Czyściec nie tylko biblijny .....286
3. Ważna rola apokryfów .....293
4. Powszechne odczucie stanu pośredniego .....296
II. SKROMNE POCZĄTKI W HISTORII .....299
1. Augustyn modli się za zmarłą matkę Monikę .....299
a. Stan dla średnio złych i średnio dobrych .....304
b. Dziwny ogień .....307
c. Dziedzictwo Augustyna .....309
2. Inni "założyciele” czyśćca .....311
a. Bóg jako mądry pedagog - Klemens Aleksandryjski .....311
b. Orygenes i doktryna apokatastazy .....314
c. Tertulian i pierwsze wizje czyśćca .....316
d. Cyprian i możliwość pośmiertnego oczyszczenia .....320
3. Opowiadania o czyśćcu u św. Grzegorza .....321
III. FORMOWANIE SIĘ NAUKI O CZYŚĆCU .....326
1. Czyściec odpowiedzią na wewnętrzne potrzeby człowieka .....328
a. Potrzeba sprawiedliwości .....330
b. Różne grzechy i różne kary .....333
c. Potrzeba stanu pośredniego .....339
d. Opóźnianie spotkania z Sędzią .....342
2. Oficjalne nauczanie Kościoła katolickiego .....344
IV. CHRYSTUS WZOREM DOSKONAŁOŚCI .....359
1. Powołanie do doskonałości .....361
2. Odejścia z drogi doskonałości .....363
3. Pragnienie szczęścia i samoskazywanie się na czyściec .....365
4. Dojrzewanie do spotkania z Miłością .....368
a. Pragnienie bycia gotowym .....368
b. Spotkanie z Bogiem rodzi lęk .....369
c. Również oczyszcza .....371
5. "Smakowanie” wiecznej radości .....372
a. Dojrzewanie do pełni .....373
b. Cierpienia na miarę ludzkiej wyobraźni .....374
6. Bogactwo Bożego miłosierdzia .....378
V. OTWARTE KWESTIE CZYŚĆCA .....385
1. O jaki ogień chodzi? .....387
a. Świadomość winy .....387
b. Grzech obnaża człowieka i objawia wielkość Boga .....389
c. Uwalnianie się z nałogu .....391
d. Ważna metafora ognia .....395
e. Czy dialog z prawosławiem jest możliwy? .....396
2. Gdzie "usytuowany” jest czyściec? .....398
3. Jak długo "trwają” kary czyśćcowe? .....402
VI. CZYŚCIEC STANEM SOLIDARNOŚCI ŻYWYCH I UMARŁYCH .....406
1. Kościół modli się za wszystkich zmarłych .....410
2. Praktyka odpustów .....418
VII. MOŻLIWOŚĆ ANTYCYPACJI CZYŚĆCA NA ZIEMI .....431
VIII. CZYŚCIEC A TEORIA REINKARNACJI .....436
IX. JAK MÓWIĆ O CZYŚĆCU? .....443
ZAKOŃCZENIE .....446
PIEKŁO
Oddalenie od Domu Ojca
WSTĘP .....451
I. PIEKŁO W KULTURACH DALEKIEGO WSCHODU .....457
1. Kiedy pojawia się nauka o piekle? .....457
2. Najstarsze zapisy o piekle. Epopeja o Gilgameszu .....458
3. Kultura śmierci. Starożytni mieszkańcy znad Nilu .....461
4. "Do piekła idą ludzie przeciwni wielbieniu Boga”. Piekło w hinduizmie .....465
5. "Musisz uważać, by tam [do piekła] nie wstępować”. Piekło w buddyzmie 467
6. "Długotrwałe ciemności, podła strawa, krzyk rozpaczy”. Piekło mazdaiczne .....470
II. PIEKŁO W LITERATURZE STAREGO TESTAMENTU .....473
1. Skromne początki piekła .....473
2. Czy Szeol równy dla wszystkich? .....474
3. Kara zbiorowa czy odpowiedzialność indywidualna? .....486
4. Rodzenie się podziałów .....488
5. Bogate zaświaty w starotestamentowej literaturze apokryficznej .....493
III. TROSKA O PAŃSTWO I PORZĄDEK SPOŁECZNY.
PIEKŁO W LITERATURZE GREKÓW I RZYMIAN .....498
1. Czy wszyscy pójdą do piekła? .....499
2. Miejsce kary za zło dokonane na ziemi .....503
3. Życie na ziemi jest piekłem - nauka Lukrecjusza .....504
4. "Zaczęto ich czesać cierniami” - piekło Platona .....507
5. "Wiecznie będzie tu nieszczęsny” - piekło Wergiliusza .....511
6. Za niszczenie porządku państwowego - piekło Cycerona .....516
IV. PIEKŁO W NAUCE NOWEGO TESTAMENTU .....520
1. Oczekiwanie królestwa niebieskiego .....521
2. Sąd nad teraźniejszością .....523
3. Smutny los potępionych .....527
4. Pawłowy obraz piekła .....530
5. Piotrowy obraz piekła .....534
6. Synoptyczny obraz piekła .....535
7. Janowy obraz piekła .....541
V PRAGNIENIE LEPSZEGO POZNANIA PIEKŁA .....545
1. Apokryficzne opisy piekła .....546
2. Duszpasterska funkcja piekła .....551
3. Piekło wg ojców Kościoła .....555
a. Chrystus, który przyszedł zbawić wszystkich .....555
b. Strach, który miał prowadzić do zbawienia .....558
4. Ukończona koncepcja piekła - św. Augustyn .....561
5. Katastrofa końca "świata” .....564
6. Niesłabnąca obecność infernalnych obrazów .....569
7. Muzułmańska wizja piekła .....574
VI. UTRWALANIE NAUKI O PIEKLE. ŚREDNIOWIECZE .....579
1. Życie w perspektywie końca .....579
2. Pragnienie nieba i lęk przed piekłem .....584
3. Materialne opisy piekła .....586
4. Przechodzenie od obrazu do ducha .....591
5. Piekło w nauczaniu scholastycznych teologów .....594
a. Św. Bonawentura (†1274) .....595
b. Św. Tomasz z Akwinu (†1274) .....597
6. Piekło mistycznych wizjonerów .....601
7. Piekło w Boskiej komedii Dantego .....605
8. Obraz piekła w średniowiecznej Polsce .....610
a. Piekło jako carrentio beatificae .....613
b. Męki cielesne .....613
c. Piekło od "pekeł” .....614
9. Krytyka materialności piekła .....616
VII. "NOWE” SPOSOBY PRZEŻYWANIA PIEKŁA. ODRODZENIE
I REFORMACJA .....619
1. Czy piekło płonie ogniem? .....621
2. Piekło w nauce reformatorów .....622
3. Katoliccy nauczyciele i kaznodzieje .....628
a. Św. Ignacy Loyola (1491-1556) .....628
b. Inni jezuiccy kaznodzieje .....630
c. Św. Robert Bellarmin (1542-1621) .....631
d. Pierre Coton (1564-1626) .....632
e. Św. Franciszek Salezy (1567-1622) .....634
f. Św. Teresa od Jezusa (1515 -1582) .....636
VIII. PIEKŁO NADAL AKTUALNE. OŚWIECENIE .....641
1. Piekło w przeżyciu ludzi wierzących .....642
a. Św. Wincenty a Paulo (1581-1660) .....643
b. Św. Ludwik Maria Grignion de Montfort (1673-1716) .....643
2. Walka ze złem to walka z piekłem .....646
3. Odkrywanie "piekła” na ziemi .....649
IX "PIEKŁO NA ZIEMI”. SYTUACJE INFERNALNE W XXX WIEKU .....652
1. "Piekło” w życiu człowieka .....653
2. "Piekło” w życiu przyrody .....660
3. Zanieczyszczanie środowiska .....662
4. Niepełny człowiek? .....665
5. Co na temat piekła mówią Kościoły? .....666
a. Katechizm katolicki i późniejsze dokumenty .....666
b. Katechizm prawosławny .....671
c. Katechizm ewangelicki .....671
6. Wizja piekła w objawieniach w Fatimie .....674
X. DOKUMENTY KOŚCIOŁÓW O PIEKLE .....678
1. Teksty Kościoła rzymskokatolickiego .....679
2. Wypowiedzi Kościoła prawosławnego .....690
3. Wypowiedzi Kościoła luterańskiego .....692
4. Nauczanie Kościołów reformowanych .....693
5. Nauczanie Kościoła anglikańskiego .....694
XI. NAUKA PIEKŁA .....695
1. Niemożliwość kochania i bycia kochanym .....700
2. Biblijne obrazy infernalnych cierpień .....703
a. Ogień .....703
b. Woda .....706
c. Cierpienie duchowe i cielesne? .....708
d. Robak .....712
3. Sąd nad ludzką wolnością .....714
4. Tajemnica Bożej miłości .....717
a. Przypowieść o nielitościwym dłużniku - Mt 18, 23-35 .....718
b. Przypowieść o chwaście - Mt 13, 24-30 .....720
c. Przypowieść o sądzie i o robotnikach w winnicy - Mt 25, 31-46; 20, 1-16 .....722
d. Zagubiona owca - Łk 15, 1-7 .....727
5. Wolność jako możliwość "przyswajania” .....729
6. Realna możliwość zatracenia szczęścia .....731
7. Kościół nie skazuje na potępienie .....732
8. Dlaczego piekło chrześcijańskie jest najsroższe? .....736
9. Czy Bogu "uda się” zbawić wszystkich? .....737
10. Powaga obecnego życia i tajemnica Bożego postępowania .....738
11. Wezwanie do miłości i rozwagi .....742
12. Czy wszyscy będą cierpieć równo? .....747
13. Czy wierzący może jednak żyć nadzieją na wieczne szczęście? .....748
14. Kto ma rację? .....754
15. Potrzeba milczenia .....758
KU DALSZEJ REFLEKSJI .....760
WYKAZ SKRÓTÓW .....763
BIBLIOGRAFIA .....764
