"Modernizm", jak chyba żadna inna kwestia teologiczna, wymaga od historyka bardzo trzeźwego podejścia - tym bardziej, że spór toczony wokół niego wyznacza w rzeczywistości pewien istotny etap w procesie poszukiwania przez Kościół rzymskokatolicki swojego miejsca w nowoczesności. Pytanie o zdolność religii i wyznań do zaadaptowania się w niej jest dziś pytaniem równie palącym jak przed stu laty, gdy papież Pius X potępiał "modernizm".
Poszczególne rozdziały pracy przedstawiają ogólny zarys złożonej kwestii historyczno teologicznej oraz umożliwiają nieco głębszy w nią wgląd w odniesieniu do kilku zagadnień.
W książce pokrótce przedstawiono proces wyrastania pojęcia "modernizm" na gruncie teologii, dzieje kryzysu modernistycznego w Kościele: katolicyzm reformistyczny, który pojawił się za pontyfikatu papieża Leona XIII, jego idee i przedstawiciele, "amerykanizm" z jego polityczno-kulturową podbudową, kluczowe postaci, jak: Alfred Loisy, George Tyrrell, Henri Bremond i Friedrich von Hügel oraz odpowiedź Kościelnego Urzędu Nauczycielskiego - dekret
Lamentabili sane exitu, encyklika
Pascedi dominici gregis papieża Piusa X.
Claus Arnold, ur. 1965 w Rawensburgu, doktor teologii, wykłada historię Kościoła na Uniwersytecie Johanna Wolfganga Goethego we Frankfurcie nad Menem.
Przedmowa 5
1. "Modernizm” — wstępny rekonesans na historyczno-teologicznym
polu minowym 7
1.1 Wyrastanie pojęcia 8
1.2 Kwestia zasadnicza: rekonstrukcja dziejów "modernizmu”
czy kryzysu modernistycznego? 13
2. Katolicyzm reformistyczny i amerykanizm 19
2.1 Herman Schell — teolog "idealny” 19
2.2 Idee i protagoniści katolicyzmu reformistycznego 23
2.3 Amerykanizm, czyli teologia epoki kanonierek 30
2.4 Urzędowa reakcja Kościoła na amerykanizm 34
2.5 Umieszczenie dzieł Schella na Indeksie z roku 1898/99 36
2.6 Biskup Rottenburga Paul Wilhelm von Keppler jako przeciwnik
katolicyzmu reformistycznego 41
3. Alfred Loisy — krytyka historyczna i apologia Kościoła 47
3.1 "Nauka chrześcijańska” 49
3.2 Nowa apologetyka 53
3.3 Ewangelia i Kościół 56
3.4 Historyk religii 63
4. Teologia a doświadczenie religijne 65
4.1 George Tyrrell 66
4.2 Zainteresowanie świętością 72
4.3 Von Hügel i wewnętrzna polaryzacja "modernizmu” po ogłoszeniu
encykliki Pascendi 80
5. Antymodernizm i kościelny Urząd Nauczycielski 83
5.1 Święte Oficjum i dekret Lamentabili (1903–1907) 84
5.2 Encyklika Pascendi dominici gregis Piusa X (1907) 99
5.3 Przysięga antymodernistyczna 113
5.4 Recepcja Pascendi i Sacrorum Antistitum 115
5.5 Integryzm 120
6. Rzut oka na następstwa antymodernizmu i "modernizmu” 131
Aneks 135
Bibliografia 141
Indeks 155
Latem 2007 roku minęło sto lat od ogłoszenia dekretu Lamentabili sanę exitu oraz encykliki Pascendi dominici gregis papieża Piusa X. To wystarczający powód, by ówczesnym kontrowersjom wokół katolickiego "modernizmu” i anty-modernizmu poświęcić choćby Matą historię modernizmu. Zarówno tematyczna, jak i czysto geograficzna rozległość tego kryzysu intelektualnego, którego doświadczył katolicyzm europejski i północnoamerykański, sprawia, że jego zwięzła prezentacja – taka jak niniejsza – musi wyznaczyć sobie pewne punkty kluczowe, jeśli nie chce się ograniczyć wyłącznie do suchego opisu zdarzeń. Poszczególne rozdziały pracy chcą dostarczyć wstępnego i ogólnego zarysu pewnej złożonej kwestii historyczno-teologicznej oraz umożliwić zarazem w odniesieniu do kilku zagadnień centralnych nieco głębszy w nią wgląd.
Claus Arnold
ur. 1965 r. w Ravensburgu, doktor teologii, wykłada historię Kościoła na Uniwersytecie Johanna Wolfganga Geothego we Frankfurcie nad Menem.