Znana jest opinia, że filozofia nie dostarcza rozwiązań, a jedynie zwraca uwagę na problemy, których wcześniej nie dostrzegaliśmy. Nie kwestionując jej, należy podkreślić, że zadaniem filozofii jest także przywracanie wartości słowom, które straciły znaczenie. Jednym z takich słów jest "śmierć", współcześnie używane raczej w kontekście etycznym i medycznym niż metafizycznym; mówiąc o godnej śmierci skupiamy się wszak na tym, jakie warunki umierania należy człowiekowi zapewnić. Nie negując wagi tej kwestii, nie można zapominać, że ma ona charakter wtórny, człowiekowi nie chodzi bowiem o to, jak umierać, lecz - dlaczego?
Problemu śmierci nie da się rozwiązać na płaszczyźnie technicznej, dlatego jednym z zadań filozofii jest przywrócenie metafizycznego i egzystencjalnego wymiaru śmierci. Ostatecznie bowiem to rozstrzygnięcia dotyczące istoty i racji śmierci leżą u podstaw naszych preferencji związanych ze sposobem umierania. Inaczej będzie pojmował własne odejście ten, kto wierzy w sąd ostateczny i życie wieczne, inaczej zaś ten, kto postrzega śmierć jako wyzwolenie lub naturalny kres życia. Usytuowanie problemu śmierci na płaszczyźnie metafizycznej nie znaczy, że pomijamy to, co w umieraniu najważniejsze, czyli wymiar osobowy. Przeciwnie, właśnie perspektywa metafizyczna pozwala zrozumieć, że śmierć powinna być interpretowana z perspektywy tego, kogo dotyczy; każda jest zatem
moją śmiercią, śmiercią określonego
mnie.Nie wiemy wprawdzie, czym jest śmierć ani dlaczego jej podlegamy, nie tracimy jednak nadziei, że tkwi w niej sens, który prędzej czy później zostanie nam odsłonięty.
Ireneusz Ziemiński
Ireneusz Ziemiński, ur. 1965, absolwent Wydziału Filozofii Chrześcijańskiej KUL, profesor Uniwersytetu Szczecińskiego. Autor wielu publikacji z zakresu filozofii śmierci, filozofii religii oraz filozofii człowieka. Dwukrotny stypendysta Fundacji Na Rzecz Nauki Polskiej (stypendium krajowego dla młodych pracowników naukowych oraz stypendium zagranicznego, dzięki któremu odbył półroczny staż w Uniwersytecie w Oksfordzie pod kierunkiem Profesora Richarda Swinburne'a).
Za książkę
Zagadnienie śmierci w filozofii analitycznej (1999) otrzymał nagrodę Ministra Edukacji Narodowej.
Podziękowania
Wstęp: Problem śmierci 11
1. Doświadczenie skończoności 11
2. Przyczyny i sens śmierci 16
3. Dlaczego śmierć? – założenia pytania i główne odpowiedzi 22
Rozdział I: Konieczność logiczna 27
1. Nieuchronność śmierci 27
2. Zdania logicznie konieczne 28
3. "Wszyscy ludzie sąśmiertelni” jako zdanie analityczne 28
4. "Wszyscy ludzie sąśmiertelni” jako zdanie syntetyczne a priori 38
5. Wnioski 39
Rozdział II: Konieczność ontyczna 41
1. Człowiek jako istota śmiertelna 41
2. Skończoność 43
3. Popęd śmierci 54
4. Materia 61
5. Złożoność 62
6. Zmiana 66
7. Czas 67
8. Narodziny 70
9. Indywidualizacja 73
10. Kosmiczna sprawiedliwość 78
11. Bóg 83
12. Wnioski 93
Rozdział III: Konieczność biologiczna 95
1. Człowiek jako organizm 95
2. Naturalność śmierci 95
3. Śmierć programowana 115
4. Złożoność organizmu 124
5. Trwanie gatunku 129
6. Trwanie życia 136
7. Ewolucja 145
8. Niepoznawalność życia i śmierci 149
9. Nieśmiertelność biologiczna 150
10. Wnioski 154
Rozdział IV: Przypadek 156
1. Sens przypadkowości śmierci 156
2. Mityczne wyobrażenia śmierci 156
3. Sens mitów 160
4. Irracjonalność przypadku 162
5. Wnioski 164
Rozdział V: Kara za grzech 165
1. Wina i kara 165
2. Bóg i śmierć 166
3. Pierwotna nieśmiertelność 181
4. Odkupienie 185
5. Sprawiedliwość 191
6. Szczęśliwa wina 196
7. Wnioski 199
Rozdział VI: Warunek wartości życia 201
1. Cena życia 201
2. Zło nieśmiertelności 202
3. Jedyność życia 212
4. Jedność życia 216
5. Miara życia 219
6. Twórczość 225
7. Wolność 228
8. Miłość 234
9. Nadzieja 237
10. Wnioski 239
Rozdział VII: Ofiara 241
1. Warunki ofiary 241
2. Ofiara z ludzi 244
3. Śmierć w obronie wartości 246
4. Ofiara dla przyszłych pokoleń 247
5. Śmierć bohaterska 249
6. Śmierć z drugim 257
7. Śmierć za drugiego 259
8. Śmierć zbawcza 270
9. Śmierć męczeńska 275
10. Wnioski 278
Rozdział VIII: Wyzwolenie 280
1. Wyzwolenie negatywne i pozytywne 280
2. Wyzwolenie z cierpień 281
3. Wartość cierpienia i krzywdy pośmiertne 285
4. Śmierć jako zniewolenie 287
5. Wyzwolenie z życia 288
6. Zło i dobro życia 300
7. Wnioski 304
Rozdział IX: Życie wieczne 305
1. Pragnienie wieczności 305
2. Warunki życia wiecznego 306
3. Nieśmiertelność 309
4. Wskrzeszenie 315
5. Śmierć jako brama życia 320
6. Obrazy wieczności 326
7. Życie doczesne a życie wieczne 327
8. Etyczny aspekt wieczności 329
9. Realność i konieczność śmierci 330
10. Wnioski 333
Rozdział X: Ostateczna decyzja 335
1. Śmierć jako zadanie 335
2. Wybór ostateczny 340
3. Zniewolenie i klęska 348
4. Wnioski 352
Rozdział XI: Absurd 354
1. Rodzaje absurdu 354
2. Absurd częściowy 357
3. Niespójność absurdu częściowego 370
4. Absurd całkowity 372
5. Doświadczenie absurdu a wymóg sensu 381
6. Absurd a Bóg 384
7. Wnioski 386
Rozdział XII: Tajemnica 387
1. Wymiary tajemnicy 387
2. Agnostycyzm 388
3. Sceptycyzm 389
4. Pojęcie tajemnicy 391
5. Obrazy tajemnicy 392
6. Spójność tajemnicy 401
7. Tajemnica jako nadzieja 403
8. Wnioski 406
Zakończenie: Wygnańcy z raju 408
1. Dwuznaczność śmierci 408
2. Sens pytania 414
3. Konieczność i niekonieczność śmierci 418
4. Moja śmierć 423
Bibliografia 424 Indeks rzeczowy 449 Indeks osobowy 457