Wprowadzenie (Zbigniew Marek SJ ) ..... 9

Słowo wstępne ..... 13

Wstęp do wydania piątego ..... 15

Rozdział 1

Czym zajmuje się psychologia wychowania religijnego

i jaki cel przewodni winien jej towarzyszyć?

I. Psychologia wychowania religijnego – szanse i granice ..... 17

Socjalizacja – wychowanie – nauczanie – uczenie się – rozwój ..... 18

II . Wychowanie chrześcijańskie – z jakim celem przewodnim? ..... 22

Powołanie wierzącego w ujęciu biblijno-teologicznym ..... 25

Jak z perspektywy pedagogiki i psychologii religii można opisać

"zbawienie”? ..... 26

1. Religijność: myślenie, przeżywanie lub działanie – czy ich jedność? ..... 28

U wagi na temat "motywów” ..... 30

2. Religijność: motywowana zewnętrznie czy (także) wewnętrznie? ..... 30

3. G otowość do samokontroli moralnej: silna czy słaba, z lękiem sumienia

czy w sposób zrównoważony? ..... 33

4. D ążenie do kontroli ważnych zdarzeń życiowych oraz – w przypadku

niepowiedzenia się ich – do regulacji emocji: pasywno-materialne

czy kooperatywno-duchowe? ..... 35

5. D ążenie do poczucia pozytywnej wartości własnej: wypełniające

czy zaniedbane? ..... 37

6. G otowość do dziękowania i uwielbienia – motywowana wyłącznie

obowiązkiem czy również spełnieniem? ..... 38

7. G otowość do wrażliwości prospołecznej i zachowań prospołecznych:

jedynie przykazanie czy coś więcej? ..... 40

8. Zainteresowanie światopoglądem naukowym i logiczną koherencją:

rozwijane czy tłumione? ..... 41

Rozdział 2

Podstawowe modele wyjaśniające rozwój religijny i socjalizację religijną

I. Wzory interpretacji psychologii głębi i teorii relacji z obiektem ..... 45

Od klasycznej psychoanalizy do teorii relacji z obiektem ..... 47

Religijność w ujęciu teorii relacji z obiektem Any-Marii Rizzuto ..... 48

Wnioski dla wychowania religijnego ..... 52

Dyskusja ..... 53

Blok rozszerzający: Teoria cyklu ludzkiego życia Erika H. Eriksona ..... 56

II . Strukturalno-genetyczna teoria stadiów James W. Fowlera

oraz Fritza Osera i Paula Gmündera ..... 57

Podstawa I: Poznawcza teoria strukturalizmu genetycznego rozwoju

intelektualnego Jeana Piageta ..... 58

D yskusja ..... 64

Podstawa II : Jeana Piageta i L awrence´a Kohlberga teoria stadiów

moralnego sądzenia 66

D yskusja ..... 71

1. Na drodze ku teorii stadiów rozwoju religijnego: Lawrence Kohlberg,

Jean Piaget, Ronald Goldman ..... 74

2. Stadia wiary: "Genetyczna pisteologia” Jamesa W. Fowlera ..... 76

D yskusja ..... 81

3. Stadia religijnego sądzenia: Fritza Osera i Paula Gmündera "epistemologia

genetyczna” religijności ..... 84

Zastosowanie dydaktyczne ..... 92

Dyskusja ..... 93

III . Poznawcza teoria społecznego uczenia się Alberta Bandury – dopełniona

i zastosowana w pedagogice religii ..... 103

U czenie się przez modelowanie – klucz do wielości procesów

uczenia się i wielości motywów ..... 105

D yskusja – wskazówki dla pedagogiki religii ..... 108

Rozdział 3

Uczenie się wiary: samosocjalizacja dzięki socjalizacji ze strony innych

I. Społeczne procesy uczenia się ..... 116

1. U czenie się przez modelowanie (uczenie się przez obserwację) ..... 116

2. U czenie się poprzez instruowanie ..... 119

3. U czenie się przez wzmocnienie społeczne i przez potwierdzenie społeczne ..... 125

(1) U czenie się przez wzmocnienie społeczne ..... 125

(2) U czenie się przez potwierdzenie społeczne ..... 132

I nstancje przekonywalności w zindywidualizowanym, pluralistycznym

społeczeństwie? ..... 132

II. Indywidualne procesy uczenia się ..... 140

1. U czenie się przez wgląd (zrozumienie) ..... 141

2. U czenie się przez samowzmocnienie ..... 144

3. U czenie się przez własną aktywność ..... 145

Rozdział 4

Rozwój i wspieranie pojęcia Boga i relacji do Boga

I. Pojęcie Boga osób dorastających – wymiar w głównej mierze

poznawczy ..... 149

1. Zaczątki dostosowanego do możliwości dziecka pojęcia Boga ..... 149

2. Rozwój i wspieranie wykraczające poza zaczątki ..... 153

A ntropomorfizm: dosłownie lub/i symboliczno-analogicznie? ..... 153

A ntropomorfizm: zależny od rozwoju lub/i od socjalizacji? ..... 156

(1) Tendencja do przenoszenia materializujących, ucieleśniających

wyobrażeń osoby na istotę Boga ..... 163

(2) Tendencja do przenoszenia artyficjalistycznych i punktowych wyobrażeń

działania na stwórcze i opatrznościowe działanie Boga ..... 171

II. Relacja do Boga osób dorastających – wymiar w głównej mierze

emocjonalny i motywacyjny ..... 182

U czucia względem Boga ..... 183

Religijne uczucia i motywy w ramach zadań rozwojowych ..... 186

1. Zdolność do regulacji emocji z relaksacją i skupieniem – także jako podstawa

intensywnych przeżyć religijnych i rozmowy z Bogiem ..... 190

2. Zbudowanie i zachowanie poczucia pozytywnej wartości własnej – także

przez świadomość afirmacji ze strony Boga ..... 199

Wiara – środek podtrzymania wartości własnej? ..... 203

3. Nauczenie się strategii radzenia sobie z sytuacjami trudnymi zmniejszającymi

obciążenie i umożliwiającymi kontrolę – także przez wiarę i modlitwę ..... 210

Blok rozszerzający: Próby kontroli z oczekiwaniami magicznymi, pasywno-

-materialnymi i zorientowanymi na zasługi – modlitwa prośby ..... 219

4. Rozwój i zachowanie pozytywnego nastawienia do życia – także przez

"cieszenie się z wdzięcznością” i wielbienie ..... 236

5. Rozwijanie wrażliwości prospołecznej i zachowań prospołecznych – także

przez "współ-kochanie” z Bogiem i Jezusem ..... 241

Od czego zależy rozwój prospołeczności i jak można ją wspierać? ..... 246

Prospołeczne myślenie, odczuwanie i zachowanie – motywowane religijnie? ..... 253

6. G otowość do zróżnicowanej świadomości odpowiedzialności (namysł sumienia)

– także w spojrzeniu na Jezusowe przykazanie miłości i obietnicę

bezwarunkowej akceptacji ..... 263

(1) Namysł sumienia – nie tylko samokrytyka, lecz również samopochwała ..... 268

(2) Jak z moralnej wiedzy powstaje moralne działanie? ..... 268

(3) Wnioski dla pedagogiki moralności ..... 273

(4) Jak rozwija się rozumienie odpowiedzialności własnej? ..... 274

Rozdział 5

Rozwój i wspieranie rozumienia Jezusa oraz relacji do Jezusa

I. Relacja do Jezusa jako wymiar w przeważającej mierze emocjonalny

i motywacyjny ..... 289

1. Jezus – dla nas równocześnie osoba-model w naszych zadaniach

rozwojowych ..... 291

2. Jezus – więcej niż wzór: dydaktyka przejrzystości ..... 293

II. Rozumienie Jezusa jako wymiar w przeważającej mierze poznawczy ..... 294

Rozdział 6

Rozwój i wspieranie rozumienia tekstów biblijnych

I. Rozumienie opowiadań biblijnych ..... 302

II. Rozumienie przypowieści ewangelicznych ..... 309

Problemy dydaktyki przypowieści ..... 309

Jak rozwija się rozumienie przypowieści? ..... 312

Psychologiczne ujęcie analizy dydaktyki przypowieści ..... 315

D ydaktyka symbolu – trzy uwagi ..... 317

Rozdział 7

Specyficzne dla młodzieży warunki rozwoju religijnego

i socjalizacji religijnej

I. D alszy rozwój poznawczy a młodzieńczy "zespół wątpienia” –

podstawa wiary niepewnej czy wiary refleksyjnej ..... 326

II. Rozwój cielesny i seksualny ..... 332

III. Rozwój tożsamości – także przez rozwój wiary? ..... 335

IV. Potrzeba nowych relacji z rówieśnikami – kultura młodzieżowa ..... 339

Rozdział 8

Specyficzne dla płci warunki rozwoju religijnego i socjalizacji religijnej

I. Obserwacje dotyczące specyficznego dla płci rozwoju

i przejawów religijności ..... 345

1. Wskaźniki globalne albo, czy dziewczęta/kobiety są bardziej aktywne

pod względem religijno-kościelnym i bardziej wierzące,

niż chłopcy/mężczyźni? ..... 346

2. Pojedyncze treści, albo wiara dziewcząt/kobiet bardziej nastawiona na relacje

i emocje, niż wiara chłopców/mężczyzn? ..... 347

II. Próby wyjaśnienia

1. Wyjaśnienia wykorzystujące podstawy psychobiologiczne ..... 350

2. Wyjaśnienia wykorzystujące czynniki społeczne ..... 352

A androcentryczne mówienie o Bogu? ..... 354

Wykaz literatury ..... 357

Spis tabel i rycin ..... 384

Indeks osobowy ..... 387

Indeks rzeczowy ..... 393