Nauczanie filozofii moralnej, oparte na autorytecie Arystotelesa, Cycerona, Scholastyków i nowszych autorów - czyli na klasycznym ówczesnym kanonie lektur w tej dziedzinie - odbywało się w Akademii Krakowskiej od ok. 1410-1414 roku, od kiedy zaczęto przywozić z zagranicy a następnie pisać pierwsze rodzime komentarze do
Etyki, Ekonomii i Polityki Arystotelesa. Drugą uczelnią, w której od 1595 roku nauczano filozofii, była Akademia Zamojska. Równoległym nurtem arystotelizmu filozoficzno-moralnego był ten uprawiany przez luterańskie Gimnazja Akademickie w Toruniu, Gdańsku i Elblągu. Osobnym zjawiskiem był krótki okres nauczania filozofii moralnej w ariańskiej Akademii w Rakowie w latach 1612-1638. Wreszcie nauczanie filozofii moralnej w kolegiach prowadzonych przez jezuitów na terenie I Rzeczpospolitej odbywało się od kiedy zorganizowano w nich pełne triennium filozofii kończące się metafizyką (od 1572 roku). Osobną katedrę tego przedmiotu ufundowano w Akademii Wileńskiej dopiero w roku 1641/1642, zaś w Prowincji Polskiej, w kolegium w Kaliszu, dopiero w roku 1647. Z chwilą jednak zapoczątkowania nauczania filozofii moralnej w szkołach jezuickich, odbywało się ono dość regularnie aż do roku 1768, angażując ok. 200 wykładowców i pozostawiając ok. 1000 dokumentów wykładowych. Niniejsza dysertacja omawia to nauczanie i przytacza dostępną bazę podręcznikową każdej z tych szkół.
Wykaz skrótów ..... 7
Wprowadzenie ..... 11
I. Nauczanie fi lozofi i moralnej w Uniwersytecie Krakowskim
od XV do XVII wieku ..... 15
1. Wiek XV ..... 15
Nauczanie fi lozofi i moralnej ..... 17
A. Nauczanie etyki ..... 22
B. Nauczanie ekonomii ..... 24
C. Nauczanie polityki ..... 26
2. Wiek XVI i XVII ..... 32
II. Nauczanie fi lozofi i moralnej w Akademii Zamojskiej (1595-1784) ..... 39
III. Nauczanie fi lozofi i moralnej w luterańskim Gimnazjum
Akademickim w Toruniu (1600-1693) ..... 47
IV. Nauczanie fi lozofi i moralnej w luterańskim Gimnazjum
Akademickim w Gdańsku (1601-1694) ..... 61
V. Arianie w Polsce 1565-1660. Wkład arian w kulturę polską.
Nauczanie fi lozofi i moralnej w Akademii Rakowskiej (1612-1638) ..... 71
VI. Nauczanie fi lozofi i moralnej w kolegiach, a zwłaszcza
w jezuickiej Akademii Wileńskiej (1577-1768) ..... 161
ZAKOŃCZENIE ..... 259
SUMMARY ..... 265
BIBLIOGRAFIA ..... 271
INDEKS OSÓB ..... 329